Dutch Language and Meaning: Context and Development

Course goals

Studenten verwerven vakkennis op het gebied van de systematiek van de Nederlandse taal, met name de semantiek; ze raken vertrouwd met relevante methodes en benaderingswijzen; en ze verwerven vaardigheid met wetenschappelijk instrumentarium en in wetenschappelijk communiceren.

Content

Wat een taal doet is het verband leggen tussen iets wat je als spreker of hoorder kunt waarnemen (spraakgeluid, of gebaren, of schriftsymbolen) en een betekenis die daardoor wordt overgedragen. Een spreker stoot bijvoorbeeld het geluid /ma:ri:kusthem/ uit, en de luisteraar weet dat dat betekent dat Marie hem kust. Maar hoe komt het dat die klankvorm juist dat betekent, en niet iets anders (bijvoorbeeld dat hij Marie kust, of dat Marie hem niet kust, of ...)? Talen zijn in staat betekenissen van losse eenheden (woorden, of stukjes woord) op een voorspelbare en systematische manier te verbinden tot hele betekenissen van grotere of zelfs zeer grote en ingewikkelde woordcombinaties, een noodzakelijke voorwaarde voor geslaagde communicatie of betekenisopslag of ‑overdracht. In deze cursus leer je hoe zo’n betekenissysteem in elkaar steekt: welke componenten werken samen, en op welke manier, om uiterlijke vorm systematisch aan een betekenis te verbinden, ongeacht de complexiteit van vorm en betekenis. De theorie daarover die in de cursus behandeld wordt werkt niet alleen voor het Nederlands, maar (als het goed is) voor allerlei varianten van het Nederlands, en voor andere verwante en minder verwante menselijke talen, maar ook voor artificiële talen, computertalen, enzovoort.

Maar zo’n betekenissysteem werkt niet in een vacuum: hoe we taaluitingen begrijpen hangt ook af van de context, onze vooronderstellingen en onze kennis van de wereld (wie is bijvoorbeeld die “hem” in ma:ri:kusthem?). Daarnaast is betekenisoverdracht via natuurlijke talen niet perfect: door bijvoorbeeld ambiguïteit (“waarom denk je dat ze hem gekust heeft?”) of ongespecificeerdheid van betekenis, of door (culturele of individuele) verschillen in vooronderstellingen, kan communicatie of opslag van informatie via taal bemoeilijkt worden. Ook op dit soort aspecten wordt in de cursus ingegaan. Tenslotte besteedt de cursus ook aandacht aan hoe kinderen het betekenissysteem van hun taal leren.

Voor een goed begrip van de moderne theorievorming op dit gebied is kennis van formele logica onontbeerlijk. Daarom wordt aandacht besteed aan elementaire verzamelingenleer, propositielogica (betekenis van voegwoorden zoals 'en', 'of'), predicatenlogica (betekenis van eigennamen, zelfstandig naamwoorden, werkwoorden) en typenlogica, waarbij de rol van compositionele interpretatie, het samenvoegen van  betekenissen van onderdelen tot betekenissen van complexe taalvormen, centraal staat. Het resultaat is dat de student op geavanceerd niveau kennis verwerft van de methoden die gebruikt worden voor de beschrijving van betekenis, niet alleen in de taalkundige theorievorming, maar bijvoorbeeld ook in de digitale verwerking van taal.

Tegelijk worden diverse empirische kwesties onderzocht die in de semantiek van het Nederlands en andere talen een rol spelen, zoals (oorzaken van) ambiguïteit, de rol van intonatie bij de interpretatie, verborgen vooronderstellingen, bereik en kwantificatie. Ook de variatie tussen talen op deze gebieden, en de verwerving van het betekenissysteem, komen daarbij aan de orde. Op grond van artikelen over zulke verschijnselen leren studenten hoe ze nader kunnen worden geanalyseerd; die kennis wordt in de praktijk gebracht bij de analyse van zelf verzameld voorbeeldmateriaal. De nadruk ligt daarbij op rapportage van de vakliteratuur en de toepassing daarvan op concrete gevallen.

 

Additional information

Deze cursus is equivalent aan NE3V14102 Ned-Taal en betekenis.

Deze cursus is de tweede cursus in het verdiepingspakket Nederlands: taal en gebruik. In dit verdiepingspakket bestudeer je eerst de Nederlandse taal als syntactisch systeem en hoe dit systeem aan taaluitingen betekenissen verbindt, daarna hoe talige verschijnselen verwerkt worden door de gebruiker, en ten slotte hoe taal voorkomt in communicatieve situaties en genres.

Voor studenten LAS en TCS die deze cursus volgen als deel van het kernpakket van hun hoofdrichting geldt een verplichte voorbereiding. Informatie: https://tcs.sites.uu.nl/